İdrardan Kan Gelmesi (Hematüri)

İdrarın pembe, kırmızı veya kahverengiye yakın görülmesi çoğu kişide doğal olarak endişe yaratır. İdrardan kan gelmesi bazen enfeksiyon veya taş gibi sık karşılaşılan nedenlerle ortaya çıkarken bazen ayrıntılı inceleme gerektiren hastalıkların ilk bulgusu olabilir. Özellikle idrarda kan görülmesi ağrı olmadan ortaya çıktığında göz ardı edilmemelidir. Bunun yanında ağrısız idrardan kan gelmesi kadar yalnızca idrar tahlilinde kan çıkması da doğru şekilde değerlendirilmesi gereken bir bulgudur.

Bir Kez Olup Geçse Bile Neden Araştırılmalı?

İdrarda kan görülmesi sürekli olmak zorunda değildir. Kanama bir kez ortaya çıkıp ardından tamamen kaybolabilir. İdrarın sonraki günlerde yeniden normal renkte olması, kanamaya yol açan nedenin ortadan kalktığı anlamına gelmez. Bazı ürolojik hastalıklarda kanama aralıklı olabilir ve haftalar ya da aylar boyunca tekrarlamayabilir.

Bu nedenle özellikle gözle fark edilen kanamanın tek sefer yaşanmış olması değerlendirme gereksinimini ortadan kaldırmaz. Hastanın yaşı, sigara kullanımı, kanamanın ağrılı veya ağrısız olması, pıhtı bulunup bulunmaması ve eşlik eden idrar yakınmaları değerlendirme planını etkiler.

Buradaki temel amaç yalnızca kanamanın durup durmadığını görmek değildir. Kanın böbreklerden, üreterlerden, mesaneden, prostattan veya idrar kanalından kaynaklanıp kaynaklanmadığını ve altta yatan nedeni anlamak gerekir.

Hematüri Nedir?

Hematüri nedir ifadesinin tıbbi karşılığı, idrarda normalden fazla kırmızı kan hücresi yani eritrosit bulunmasıdır. Hematüri gözle fark edilebilecek kadar belirgin olabileceği gibi idrar tamamen normal görünürken yalnızca laboratuvar incelemesinde de saptanabilir.

Bu nedenle hematüri tek bir hastalığın adı değildir. Böbreklerden mesaneye ve idrar kanalına kadar üriner sistemin farklı noktalarından kaynaklanabilecek bir bulgudur. Enfeksiyon, taş hastalığı, prostat hastalıkları, böbrek hastalıkları ve bazı tümörler olası nedenler arasındadır.

Gözle Görülen Makroskobik Hematüri

İdrarın çıplak gözle pembe, kırmızı, koyu kırmızı veya çay renginde görülmesine makroskobik ya da görünür hematüri adı verilir. Kan miktarının fazla olması şart değildir. Az miktardaki kan bile idrar renginde belirgin değişikliğe yol açabilir.

Gözle görülebilen kanama değerlendirilirken ağrı, yanma, sık idrara çıkma, yan ağrısı, ateş ve pıhtı varlığı önem taşır. Özellikle ağrısız ve tekrarlayan görünür hematüride mesane ve üst idrar yollarının ayrıntılı olarak incelenmesi gerekebilir.

Tahlilde Çıkan Mikroskobik Hematüri

İdrarın rengi tamamen normal olmasına rağmen mikroskop altında kırmızı kan hücrelerinin görülmesine mikroskobik hematüri denir. Güncel AUA/SUFU kılavuzunda düzgün şekilde alınmış tek bir idrar örneğinin mikroskobik incelemesinde yüksek büyütmeli görüş alanı başına en az 3 4-5 eritrosit bulunması mikrohematüri olarak kabul edilmektedir.

İdrar strip testinde kan pozitifliği veya eser kan görülmesi ise tek başına mikroskobik hematüri tanısı koydurmaz. Strip testi hemoglobin veya miyoglobin gibi maddeler nedeniyle de pozitifleşebilir. Bu nedenle pozitif sonuç mikroskobik idrar incelemesiyle doğrulanmalıdır.

Mikroskobik hematürinin nasıl araştırılacağı herkeste aynı değildir. Yaş, sigara öyküsü, eritrosit miktarı, görünür kanama geçmişi ve diğer ürolojik risk faktörleri birlikte değerlendirilerek kişiye uygun inceleme planı oluşturulur.

Kırmızı İdrar Her Zaman Kan Değildir

İdrarın kırmızı veya pembeye dönmesi her zaman üriner sistemden kanama olduğu anlamına gelmez. Pancar gibi yoğun pigment içeren bazı yiyecekler idrar rengini değiştirebilir. Bazı ilaçlar da kırmızı, turuncu veya kahverengiye yakın renk değişikliğine neden olabilir.

Adet döneminde alınan idrar örneklerine vajinal kan karışması da yanlış hematüri izlenimi oluşturabilir. Güncel AUA yaklaşımında adet sırasında alınan ve kan saptanan örneklerin adet bittikten sonra tekrar değerlendirilmesi veya gerekli durumlarda kontaminasyonu önleyecek örnekleme yöntemlerinin kullanılması önerilir.

Yoğun ve alışılmadık egzersizlerden sonra da geçici hematüri görülebilir. Ancak kırmızı idrarın nedeni yalnızca görüntüsüne bakılarak belirlenemeyeceği için gerektiğinde idrar incelemesi yapılmalıdır.

Ağrılı mı, Ağrısız mı? Bu Ayrım Ne Anlatır?

Ağrıyla birlikte görülen hematüri taş ve enfeksiyon gibi nedenleri daha fazla düşündürebilir. Böbrek veya üreter taşı bulunan kişilerde özellikle yan taraftan kasığa doğru yayılan, dalgalar halinde şiddetlenen ağrı görülebilir. İdrar yolu enfeksiyonlarında ise yanma, sık idrara çıkma ve ani sıkışma hissi tabloya eşlik edebilir.

Buna karşılık ağrı olmaması kanamanın önemsiz olduğu anlamına gelmez. Özellikle orta ve ileri yaşlarda ortaya çıkan ağrısız görünür hematüri, mesane ve üst üriner sistem hastalıklarının dışlanmasını gerektirir.

Bu nedenle idrardan kan gelmesi kanser belirtisi mi değerlendirmesinde yalnızca ağrı bulunup bulunmadığına bakılmaz. Kanser hematürinin olası nedenlerinden biridir ancak her hematüri kanser anlamına gelmez. Risk düzeyi hastanın bütün özellikleriyle birlikte değerlendirilir.

Kan İdrarın Neresinde? Başta, Sonda, Baştan Sona

Kanamanın idrar yapmanın hangi aşamasında görüldüğü geçmişten beri kanamanın olası kaynağı hakkında ipucu sağlayan özelliklerden biridir. Ancak bu ayrım tek başına kesin tanı koydurmaz ve gerekli ürolojik incelemelerin yerine geçmez.

Kanamanın görünümü hekim açısından yararlı bilgi sağlar ancak görüntüleme, idrar incelemeleri ve gerektiğinde sistoskopi ile birlikte yorumlanmalıdır.

İdrardan Kan Gelmesinin Nedenleri

Hematürinin tek bir nedeni yoktur. Yaş, cinsiyet, eşlik eden belirtiler, kullanılan ilaçlar ve geçmiş hastalıklar olası nedenlerin sıralamasını değiştirebilir.

İdrar Yolu Enfeksiyonu

İdrar yolu enfeksiyonları mesane ve idrar kanalı yüzeyinde iltihaplanmaya yol açarak idrarda kan görülmesine neden olabilir. Yanma, sık idrara çıkma, ani sıkışma hissi, bulanık veya kötü kokulu idrar eşlik edebilir.

Enfeksiyon düşünüldüğünde idrar tahlili ve gerektiğinde idrar kültürü önemlidir. Tedavi sonrasında hematürinin devam edip etmediği yeniden değerlendirilmelidir.

Böbrek ve İdrar Yolu Taşları

Böbrek veya üreter taşları üriner sistem yüzeyini tahriş ederek mikroskobik veya görünür kanamaya neden olabilir. Taş üretere ilerlediğinde genellikle yan bölgeden kasığa yayılan şiddetli ağrı görülür.

Ancak her taş belirgin ağrı oluşturmaz. Bazı hastalarda tesadüfen yapılan idrar tahlilindeki kan pozitifliği taş hastalığının ilk bulgusu olabilir.

Prostat Büyümesi

İyi huylu prostat büyümesi özellikle ileri yaş erkeklerde hematürinin nedenlerinden biri olabilir. Büyüyen prostat dokusundaki damarların daha kolay kanaması zaman zaman idrarda görünür kan oluşturabilir.

Zayıf idrar akımı, gece idrara kalkma, başlamada güçlük ve mesaneyi tam boşaltamama hissi gibi belirtiler eşlik edebilir. Yine de prostat büyümesinin bulunması hematürinin diğer olası nedenlerini otomatik olarak dışlamaz.

Mesane Kanseri

Mesane tümörlerinin önemli belirtilerinden biri ağrısız görünür hematüridir. Kanama sürekli olmak zorunda değildir ve bir dönem görülüp daha sonra tamamen kaybolabilir.

Bu nedenle özellikle sigara geçmişi bulunan veya ileri yaş grubundaki kişilerde ağrısız kanamanın değerlendirilmesi önem taşır. Sistoskopi mesanenin iç yüzeyini doğrudan değerlendirebildiği için uygun hastalarda tanı sürecinin önemli parçalarından biridir.

Böbrek ve Üst İdrar Yolu Tümörleri

Böbrek tümörleri ile böbrek havuzu ve üreteri döşeyen ürotelyal dokudan gelişen tümörler de hematüriye yol açabilir. Bazı hastalarda başka hiçbir belirti olmadan yalnızca idrarda kan görülebilir.

Üst idrar yollarının değerlendirilmesinde hastanın risk düzeyine göre ultrasonografi veya bilgisayarlı tomografi tabanlı görüntüleme yöntemlerinden yararlanılabilir.

Böbrek Kaynaklı Nefrolojik Nedenler

Her hematüri ürolojik yapılardan kaynaklanmaz. Böbreğin filtreleme birimleri olan glomerülleri etkileyen bazı hastalıklar da idrarda eritrosit görülmesine neden olabilir.

İdrarda belirgin protein bulunması, böbrek fonksiyonlarında bozulma, tansiyon yüksekliği veya mikroskopta dismorfik eritrositler gibi bulgular böbrek dokusundan kaynaklanan bir nedeni düşündürebilir. Bu durumda ürolojik değerlendirmeye ek olarak nefroloji değerlendirmesi gerekebilir.

Travma, Sonda ve Egzersiz

Böbrek, mesane veya idrar yollarını etkileyen travmalar hematüriye neden olabilir. Özellikle karın, yan bölge veya pelvis travmasından sonra idrarda kan görülmesi dikkatle değerlendirilmelidir.

Sonda uygulamaları ve bazı ürolojik işlemlerden sonra kısa süreli hafif kanama oluşabilir. Çok yoğun fiziksel egzersiz de geçici hematüri yapabilen nedenler arasındadır.

Kimlerde Risk Daha Yüksek?

Hematüri değerlendirilirken kişinin genel kanser riski de dikkate alınır. Özellikle yaşın ilerlemesi ve sigara kullanımı ürotelyal kanserler açısından önemli risk faktörleri arasındadır. Sigara öyküsünün süresi ve miktarı değerlendirme sırasında ayrıntılı olarak sorgulanır.

Boya, kauçuk, deri, tekstil ve bazı kimya sektörlerinde belirli kimyasal maddelere uzun süre mesleki maruziyet de mesane kanseri riskini artırabilen faktörlerden biridir. Geçmişte pelvik bölgeye radyoterapi uygulanmış olması da değerlendirmede dikkate alınır.

Daha önce görünür hematüri geçirilmesi, hematürinin devam etmesi ve kişinin diğer üriner sistem risk faktörleri de inceleme kapsamını etkileyebilir. Güncel kılavuzlar mikroskobik hematüride herkese aynı tetkiklerin yapılması yerine risk temelli yaklaşımı desteklemektedir.

Kan Sulandırıcı Kullanıyorum, Ondandır Düşüncesi Doğru mu?

Antikoagülan veya antiplatelet olarak adlandırılan kan sulandırıcı ilaçlar kanamanın daha kolay ortaya çıkmasına veya mevcut kanamanın belirginleşmesine neden olabilir. Ancak hematürinin yalnızca kullanılan ilaca bağlanması doğru bir yaklaşım değildir.

Bu ilaçlar bazen üriner sistemde zaten bulunan bir hastalığın daha erken fark edilmesini sağlayabilir. AUA/SUFU kılavuzu, antikoagülan veya antiplatelet kullanan mikroskobik hematürili hastaların da bu ilaçları kullanmayan hastalarla aynı şekilde değerlendirilmesini önermektedir.

Kan sulandırıcı kullanan kişiler ilacı kendi kendilerine kesmemelidir. İlacın bırakılması, dozunun değiştirilmesi veya geçici olarak ara verilmesi ancak ilacı reçete eden hekim ve ilgili uzmanların değerlendirmesiyle planlanmalıdır.

İdrardan Kan Gelmesi Nasıl Araştırılır?

Tanı süreci tek bir testten oluşmaz. Öncelikle kanamanın ne zaman başladığı, görünür olup olmadığı, pıhtı bulunup bulunmadığı, ağrı veya enfeksiyon belirtileri, kullanılan ilaçlar, sigara geçmişi ve geçirilmiş hastalıklar değerlendirilir.

Ardından kişinin risk düzeyine göre idrar incelemeleri, görüntüleme ve mesanenin doğrudan incelenmesini sağlayan yöntemlerden uygun olanları seçilir.

İdrar Tahlili ve Kültür

İdrar tahlili eritrositlerin yanı sıra lökosit, protein ve diğer bulguların değerlendirilmesini sağlar. İdrar tahlilinde kan çıkması durumunda özellikle yalnızca strip testi yapılmışsa sonuç mikroskobik incelemeyle doğrulanmalıdır.

Enfeksiyon düşünülüyorsa idrar kültürü istenebilir. Kültür, enfeksiyona neden olan mikroorganizmanın belirlenmesine ve uygun tedavinin seçilmesine yardımcı olur.

Ultrasonografi

Ultrasonografi böbrekleri ve mesaneyi radyasyon kullanmadan değerlendirebilir. Böbrek kitleleri, bazı taşlar, idrar yollarındaki genişleme ve mesanedeki belirli değişiklikler hakkında bilgi sağlayabilir.

Ancak ultrasonografi her üriner sistem hastalığını dışlayamaz. Bu nedenle kullanılacak görüntüleme yöntemi kişinin risk profiline göre belirlenir.

Bt Ürografi

Bt ürografi böbrekleri, üreterleri ve mesaneyi ayrıntılı değerlendirebilen bilgisayarlı tomografi yöntemidir. Özellikle üst üriner sistemin ayrıntılı incelenmesi gereken yüksek riskli hastalarda gündeme gelebilir.

Kontrast madde kullanımı gerektiğinden böbrek fonksiyonları, alerji öyküsü ve kişinin genel durumu işlem öncesinde değerlendirilir.

İdrar Sitolojisi

İdrar sitolojisi idrarla dökülen hücrelerin mikroskop altında incelenmesidir. Özellikle belirli yüksek dereceli ürotelyal tümörlerin araştırılmasında yardımcı olabilir.

Ancak tek başına normal sitoloji sonucu tüm mesane veya üst idrar yolu tümörlerini dışlamaz. Bu nedenle sitoloji gerekli görüldüğünde diğer tetkiklere tamamlayıcı olarak kullanılır.

Tedavi: Kanamayı Değil Nedenini Tedavi Etmek

Hematüride tek bir standart tedavi bulunmaz çünkü tedavinin hedefi idrar rengini normale çevirmekten çok kanamaya yol açan nedeni ortadan kaldırmaktır. Enfeksiyon varsa uygun tedavi planlanırken taş hastalığında taşın boyutu, yeri ve hastanın belirtilerine göre farklı yöntemler kullanılabilir.

Prostat hastalıklarında ilaç veya girişimsel tedaviler gündeme gelebilir. Mesane, böbrek veya üst idrar yollarında tümör saptanması halinde ise tümörün tipi, evresi ve hastanın genel özelliklerine göre ayrı bir tedavi planı oluşturulur.

Bu nedenle hematürinin kaybolması tanı sürecinin tamamlandığı anlamına gelmez. Özellikle görünür, tekrarlayan veya risk faktörleriyle birlikte bulunan hematüride nedenin açıklığa kavuşturulması önemlidir.

İdrardan Kan Gelmesi Hakkında Sıkça Sorulan Sorular